منشا اين هلاكت يك قضاى سومى بود از خدا كه آيه « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » « 1 » به آن اشاره نموده است . و كوتاه سخن ، آيه * ( « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » ) * اشاره به اين دارد كه اختلاف مردم در كتاب محل تلاقى دو قضاى رانده شده است ، كه يكى اقتضاء دارد ميان مردم در آنچه اختلاف مىكنند ، حكم كند ( و طرفداران باطل را نابود سازد ) و يكى ديگر اقتضاء دارد كه هر دو طرف را مهلت دهد و تا روز قيامت كيفرشان نكند . نتيجه اين تلاقى هم اين است كه كيفر اهل باطل تا فرا رسيدن قيامت تاخير بيفتد . * ( « وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْه مُرِيبٍ » ) * - كلمه « مريب » اسم فاعل از « ارابه » مىباشد كه به معناى القاء شبهه در قلب است ، و اگر شك را با اين كلمه توصيف كرده به منظور تاكيد همان شك است ، مانند « ظلا ظليلا » و « حجابا مستورا » و « حجرا محجورا » و امثال آن . و گويا مرجع ضمير در « و انهم » امت موسى يعنى يهوديان باشند . ظاهر آيه همين را مىرساند ، ولى بايد گفت كه يهوديها حق داشتند در باره تورات خود در شك و ترديد باشند ، زيرا سند توراتى كه فعلا در دست است منتهى مىشود به مردى از كاهنان به نام « عزراء » كه وى در زمانى كه يهوديان مىخواستند پس از انقضاى مدت اسيرى از بابل به بيت المقدس كوچ كنند برايشان نوشت . آرى ، توراتى كه به موسى بن عمران ( ع ) نازل شد مدتها قبل از اين واقعه ، در موقع آتش گرفتن هيكل همه را سوزانده و از بين برده بودند ، و پر واضح است كه كتابى كه سندش منتهى به يك شخص شود جاى ترديد هست . و نظير تورات ، انجيل است كه سندش به يك نفر منتهى مىشود . از مساله سند هم كه بگذريم اصولا در تورات فعلى حرفهايى ديده مىشود كه هيچ فطرت سالمى حاضر نمىشود چنين مطالبى را به كتابى آسمانى نسبت دهد ، و لا جرم هر فطرت سالمى در برابر اين تورات به شك و ترديد درمىآيد . و اما اينكه بعضى از مفسرين مرجع ضمير مزبور را مشركين عرب گرفته و مرجع ضمير در « منه » را قرآن گرفته‌اند از صواب به دور است ، زيرا خداوند سبحان حجت را بر مشركين عرب در اول سوره تمام كرده و فرموده است كه قرآن كتاب نازل از ناحيه او بر پيغمبرش است ، و نيز به امثال آيه « و اگر قبول نداريد ده سوره مثل آن را بياوريد » دعوت به تحدى كرده و با تمام

--> ( 1 ) و براى هر امتى رسولى است ، پس وقتى رسولشان آمد در بين آنان به عدالت حكم مىشود ، و ايشان ستم نمىشوند . سوره يونس ، آيه 47 .